Οι σχέσεις των δύο φύλων ανέκαθεν ήταν και παραμένουν ένα πολύπλοκο ζήτημα. Ο έρωτας είναι μια μαγική εμπειρία που έχει την ιδιότητα να μας τυλίγει στα σαγηνευτικά του πέπλα στην αρχή μιας σχέσης, κάνοντάς μας να πιστεύουμε αφελώς ότι η δική μας σχέση θα είναι διαφορετική και ότι τα προβλήματα που ακούμε άλλα ζευγάρια γύρω μας να αντιμετωπίζουν εμάς δεν μας αφορούν.

Όμως τις περισσότερες φορές καθώς η μαγεία σιγά σιγά ξεθωριάζει, αναπόφευκτα ερχόμαστε σε επαφή με τη δυσαρέσκεια που προκύπτει από το γεγονός ότι οι άντρες συνεχίζουν να περιμένουν από τις γυναίκες να σκέφτονται και να αντιδρούν όπως εκείνοι και οι γυναίκες συνεχίζουν να περιμένουν από τους άνδρες να αισθάνονται και να συμπεριφέρονται όπως εκείνες. Χωρίς να μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε τις διαφορές μας, εγκλωβιζόμαστε μέσα σε μοτίβα συμπεριφορών που σταδιακά οδηγούν σε όλο και μεγαλύτερη απομάκρυνση. Αρχίζει να φωλιάζει μέσα μας η πίκρα. Οι γέφυρες της επικοινωνίας γκρεμίζονται… και η σχέση υποφέρει ακόμη και αν έχουμε τις καλύτερες προθέσεις.

Κι επειδή η συνταγή της “αποτυχίας” μοιάζει να είναι πολύ συγκεκριμένη, σκέφτηκα ότι θα ήταν χρήσιμο να σταθούμε σε τουλάχιστον ορισμένα από τα βασικά της συστατικά μήπως και αυτό μας βοηθήσει -άνδρες και γυναίκες- να αποκτήσουμε τουλάχιστον μια καλύτερη κατανόηση επάνω σε ορισμένα πράγματα που είναι κρίσιμα για την έκβαση μιας σχέσης, έτσι για να έχουμε το νού μας μήπως και γλυτώσουμε και τον εαυτό μας και τον άλλο από αρκετό πόνο…

Μια συμπεριφορά που με μεγάλη ακρίβεια προβλέπει την πορεία προς τη διάλυση μιας σχέσης είναι η λεγόμενη «ύψωση τείχους» (stonewalling). Σύμφωνα με τον Dr. John Gottman, ψυχολόγο στο University of Washington, o οποίος έχει μελετήσει πάνω από 2.000 ζευγάρια για περισσότερο από δύο δεκαετίες, αυτή η συμπεριφορά όταν εκδηλώνεται σε μια σχέση, ειδικά σε συνδυασμό με άλλες τρεις -α. επίκριση, β. αμυντικότητα, γ. περιφρόνηση-,  μπορούν να προβλέψουν με ακρίβεια 94 % ότι η σχέση οδεύει προς τη διάλυση.

Η ύψωση τείχους είναι η επίμονη άρνηση να επικοινωνήσουμε, ή/και να εκφράσουμε συναισθήματα και γενικά να λάβουμε υπόψη μας την προοπτική του άλλου. Αυτή  η συμπεριφορά είναι πολύ συχνή ιδιαίτερα σε περιπτώσεις σύγκρουσης. Παραδείγματα; Aπόλυτη σιωπή, μονολεκτικές απαντήσεις, αλλαγή θέματος, αποχώρηση κ.ά.

Θα προσέξατε ότι στον τίτλο του άρθρου, απευθύνομαι αρχικά και κυρίως στους άνδρες. Αυτό δεν είναι ούτε τυχαίο ούτε και θέμα προσωπικής μου προκατάληψης ή εμπάθειας προς το ανδρικό φύλο. Έχει να κάνει με το γεγονός ότι συνήθως οι άνδρες είναι εκείνοι που σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό υιοθετούν αυτή τη στάση όταν τα πράγματα στη σχέση δυσκολεύουν. Σύμφωνα με τον Gottman, η έρευνα δείχνει ότι το 85% των ατόμων που καταφεύγουν στην “ύψωση τείχους” σε ετερόφυλα ζευγάρια είναι άνδρες (*χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν το κάνουμε και οι γυναίκες).

Η «ύψωση τείχους» είναι μέρος ενός μοτίβου συμπεριφοράς που αναπτύσσεται ανάμεσα στο ζευγάρι όπου ο ένας «απαιτεί» (συνήθως η γυναίκα), σε μια προσπάθεια να πλησιάσει και ο άλλος «αποσύρεται» (demand- withdraw pattern). Όσο περισσότερο ο πρώτος επιμένει να πλησιάζει τόσο περισσότερο ο δεύτερος αποσύρεται, και όσο πιο πολύ αποσύρεται τόσο ο πρώτος πλησιάζει περισσότερο. Είναι σαν ένας χορός που διαδραματίζεται ανάμεσα στους δύο. Η επίκριση και η αμυντικότητα εκδηλώνονται συχνά στο μέρος εκείνο του χορού όπου ο ένας από τους δύο επιχειρεί να πλησιάσει τον άλλο ενώ η περιφρόνηση και η ύψωση τείχους στο μέρος όπου το άτομο αποσύρεται.

Ποια είναι όμως τα μηνύματα που μεταφέρουν αυτές οι συμπεριφορές; Τι λέμε στην πραγματικότητα στον άλλο, μέσα από την επίκριση και την αμυντική μας στάση; Και τι εξυπηρετεί η ύψωση τείχους για εκείνον που αποσύρεται;

Ως εκπρόσωπος του φύλου μου, τα μηνύματα που επιδιώκουμε να επικοινωνήσουμε συνήθως οι γυναίκες με αυτή τη στάση είναι πιο γνώριμα και εύκολα να τα κατανοήσω, όπως ίσως οι περισσότερες γυναίκες. Αυτό που στην πραγματικότητα θέλουμε να επικοινωνήσουμε, εκφράζοντας τα συναισθήματα και τα παράπονα μας έστω και με αυτόν τον άγαρμπο και αναποτελεσματικό τρόπο, είναι: «Πρόσεξε με», «Δώσε μου σημασία», «Έλα κοντά μου», «Σε χρειάζομαι». Έτσι, η γυναίκα (συνήθως – αλλά και ο άνδρας ορισμένες φορές) κάνει μια προσπάθεια να διεκδικήσει τη σχέση. Όταν το άλλο μέρος αποσύρεται -αρνείται να εμπλακεί- αγνοώντας αυτή την προσπάθεια- το μήνυμα που παίρνουμε είναι ότι ο σύντροφος μας δεν ενδιαφέρεται να αποκριθεί σε ό, τι είναι εκείνο που χρειαζόμαστε/θέλουμε/ ή μας απασχολεί.

Με μια εξελικτική έννοια, οι άνθρωποι είμαστε προγραμματισμένοι να βιώνουμε έναν ορισμένο βαθμό στρες όταν αντιμετωπίζουμε μια στάση απόσυρσης από το σύντροφό μας (ακόμη και όταν το θέμα αυτό καθαυτό δεν είναι σημαντικό). Είναι σα να ρωτάμε «Είσαι εδώ για μένα; Και εκείνος να απαντά με τον τρόπο του «Ίσως και όχι»

Μέσα από εξελικτικούς μηχανισμούς είμαστε φτιαγμένοι έτσι ώστε να είμαστε υπερβολικά ευαισθητοποιημένοι σε σήματα που παραπέμπουν στο ότι, κάποιος που εμπιστευόμαστε ότι είναι εκεί για μας μπορεί και να μην είναι, αφού το υποσυνείδητό μας αντιλαμβάνεται μια τέτοια κατάσταση ως εξαιρετικά επικίνδυνη για την επιβίωσή μας.

Τώρα βέβαια, για να μην τραγικοποιούμε, ορισμένες τέτοιες αντιδράσεις δεν είναι απαραίτητα επιζήμιες για μια σχέση, ειδικά όταν τα πράγματα είναι σχετικά καλά. Πόσες φορές σας έχει τύχει να ρωτήσετε το/τη σύντροφό σας: τι χρώμα να βάψουμε τον τοίχο, ή τι δώρο να πάρουμε στους τάδε και εκείνος έχει απαντήσει: «κάνε ό,τι θές», «πάρε ό,τι νομίζεις»….

Όταν όμως υπάρχουν προβλήματα σε μια σχέση, τότε και τα δύο μέρη είναι πολύ πιο ευαίσθητα στις παραπάνω συμπεριφορές (απαίτηση- απόσυρση). Οι αντιδράσεις του ενός προς τον άλλο δεν αφορούν τα συγκεκριμένα γεγονότα/ζητήματα που προκύπτουν αλλά βαθύτερα συναισθηματικά θέματα του τύπου: “Είσαι εδώ για μένα; Ενδιαφέρεσαι για αυτά που θεωρώ σημαντικά;» και «Μπορώ/θέλω να είμαι εδώ για σένα;»

Nα επανέλθω όμως στην «ύψωση τείχους», επιχειρώντας να φωτίσω περισσότερο το μηχανισμό αυτόν που τις περισσότερες φορές γίνεται αντιληπτός με τρόπο που οδηγεί στην κλιμάκωση της σύγκρουσης και πιθανότατα σε ρήξη.

Πώς βιώνουν τη συμπεριφορά της “ύψωσης τείχους” οι  άνδρες και οι  γυναίκες;

Όταν αντιμετωπίζουμε μια τέτοια στάση από το σύντροφό μας, άνδρες και γυναίκες τη βιώνουμε κάπως διαφορετικά. Οι άνδρες είναι από τη φύση τους πιο στοχο-κατευθυνόμενοι. Έτσι, όταν ένας άνδρας βρίσκεται μπροστά στο τείχος που υψώνει η σύντροφός του το πιο πιθανό είναι να νιώθει ματαίωση (θυμό και απογοήτευση) -καθώς ο σκοπός το- να προσεγγίσει και να έχει τη συνεργασία της συντρόφου του στην επίλυση του προβλήματος- παρεμποδίζεται. Από την άλλη, όταν μια γυναίκα συναντά αυτή τη στάση από το σύντροφό της βιώνει ψυχική οδύνη -αφού αισθάνεται απομόνωση και απόρριψη- μια αίσθηση ότι κανείς δε νοιάζεται για εκείνη. Προκειμένου να το αντιληφθείτε, οι άνδρες σκεφτείτε την εμπειρία της ταπείνωσης, κάπως έτσι είναι για τις γυναίκες και γι αυτό προσπαθούν τόσο σκληρά να “περάσουν” το τείχος.

Γιατί τίθεται σε λειτουργία και σε τι εξυπηρετεί η ύψωση τείχους;

Όπως προανέφερα, η ύψωση τείχους είναι ένας μηχανισμός πιο φυσικός και πιο συχνός στο ανδρικό φύλο. Μολονότι τις περισσότερες φορές, γίνεται αντιληπτός ως μια επιθετική, τιμωρητική τακτική (καμιά φορά μπορεί να είναι), τις περισσότερες φορές ωστόσο πρόκειται για έναν αμυντικό μηχανισμό που έχει μια λειτουργία τόσο ψυχολογική όσο και σωματική.

Σε γενικές γραμμές, οι άνδρες έχουν από τη φύση τους μια  πιο γρήγορη αντίδραση στη διέγερση -ψυχική και σωματική- έτσι η ύψωση τείχους είναι ένας τρόπος να “αποκλείσουν” ερεθίσματα που ενεργοποιούν αυτή τη διέγερση. Ακόμη και ο εγκέφαλός τους είναι φτιαγμένος διαφορετικά, με τον ιστό που συνδέει τα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια  και διευκολύνει την επικοινωνία μεταξύ τους, να είναι πιο περιορισμένης έκτασης. Αυτό σημαίνει ότι είναι πιο εύκολο για εκείνους να “αποκλείουν” την πρόσβαση σε πληροφορίες από το μέρος του εγκεφάλου που αφορά τα συναισθήματα όταν η ένταση κλιμακώνεται, μια τακτική που μαθαίνουν να χρησιμοποιούν από παιδιά.

Όταν λοιπόν “κατεβάζουν ρολλά”, τις περισσότερες φορές, υιοθετούν έναν κατευναστικό μηχανισμό που έχει σκοπό να ρίξει τα επίπεδα της έντασης που νιώθουν, είτε το συνειδητοποιούν είτε όχι. (Σύμφωνα με την έρευνα του Gottman, η συμπεριφορά της “ύψωσης τείχους” στη διάρκεια μιας σύγκρουσης μπορεί να προβλεφθεί όταν οι καρδιακοί παλμοί του ατόμου ξεπερνούν τους 100/λεπτό.) Εκείνη την ώρα ο οργανισμός τους έχει πυροδοτήσει την αντίδραση του στρες -της φυγής ή της πάλης- όπου το άτομο βρίσκεται μπροστά στην επιλογή να «παλέψει» ή να «φύγει» μπροστά σε μια κατάσταση που βιώνει ως απειλητική. Από ψυχολογική άποψη είναι ένας αμυντικός μηχανισμός που εξυπηρετεί την προστασία του εαυτού και των συναισθημάτων του ατόμου.

Το μήνυμα που μεταφέρει είναι επομένως του τύπου: «Δεν θέλω να με πληγώσεις», «Άφησέ με ήσυχο», «θέλω να “κρατήσω” τον έλεγχο». Το άτομο που χρησιμοποιεί αυτή την τακτική συνήθως επιχειρεί με αυτόν τον τρόπο να αποφύγει τη σύγκρουση και να μην κάνει τα πράγματα ακόμη χειρότερα. Γι’ αυτό και μπορεί να θεωρεί τη στάση του ουδέτερη και όχι επιθετική, γεγονός όμως που το άλλο μέρος δυσκολεύεται να αντιληφθεί έτσι, πράγμα που τείνει να κλιμακώνει την κατάσταση και να χειροτερεύει τα πράγματα.

Οι Ζημιές

Όταν κανείς πηγαίνει στο πηγάδι για νερό και το πηγάδι είναι ξερό, κάποια στιγμή σταματάει να πηγαίνει στο πηγάδι. Πολύ συχνά αυτό συμβαίνει και όταν ο ένας από τους δύο συντρόφους πέφτει σε τοίχο. Ολοένα και περισσότερο παύει να βλέπει τη σχέση ως μια πηγή συναισθηματικής υποστήριξης και αναγνώρισης και αρχίζει να αποεπενδύει και να απομακρύνεται.

Η συμπεριφορά της ύψωσης τείχους είναι όμως εξαιρετικά επιζήμια και για τα δύο μέρη και από άποψη υγείας – σωματικής και ψυχικής αφού επιβαρύνει αρνητικά την καρδιά και το αυτόνομο νευρικό σύστημα και σχετίζεται με υψηλά επίπεδα άγχους και κατάθλιψης.

Τι μπορούμε να κάνουμε; 

Ορισμένα πράγματα που σύμφωνα με τον Gottman μπορούμε να κάνουμε, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις σύγκρουσης είναι:

Eκείνος/η που αντιμετωπίζει από το σύντροφό του την “ύψωση τείχους”:

  • Να συνειδητοποιήσει ότι είναι ένας τρόπος να μειώσει το στρες που βιώνει
  • Αν επιτίθεται ή φωνάζει να χαμηλώσει τους τόνους
  • Να προτείνει ένα διάλειμμα

Εκείνος/η που “υψώνει” το τείχος:

  • Να εκφράσει το γεγονός ότι αισθάνεται πολύ φορτισμένος και  την αδυναμία/ απροθυμία/ άρνηση του τη δεδομένη στιγμή να εμπλακεί σε οποιαδήποτε συζήτηση
  • Να αναγνωρίσει τα όποια συναισθήματα (θυμό, πόνο κ.α ) φαίνεται να  εκφράζει ο/η σύντροφός του
  • Να προσπαθήσει από μόνος του να κατευνάσει τον εαυτό και τα συναισθήματά του.
  • Να ζητήσει ένα διάλειμμα από τη συζήτηση.

Μια πολύ καλή ιδέα στην περίπτωση που το ζευγάρι δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα προβλήματα που έχουν προκύψει είναι να απευθυνθεί σε έναν θεραπευτή ζεύγους. Η έρευνα δείχνει ότι όσο νωρίτερα ένα ζευγάρι, προστρέξει στη συμβουλευτική ζεύγους, τόσο πιο αποτελεσματική μπορεί να είναι για τη σχέση.

Το να αναγνωρίσουμε τα μοτίβα στα οποία μπαίνουμε στις σχέσεις μας έχει μεγάλη σημασία για να είμαστε σε θέση να αποτρέψουμε επιζήμιες συμπεριφορές και τις αρνητικές τους συνέπειες. Και το να μπορούμε να αποκωδικοποιήσουμε τα μηνύματα που υπάρχουν πίσω από αυτές είναι βασική προυπόθεση για να μπορούμε να κάνουμε ένα βήμα πίσω και να αποκριθούμε σε αυτό που πραγματικά ο καθένας από τους δύο μας προσπαθεί να επικοινωνήσει.

 

Πηγές:

  • John Mordechai Gottman (1994), What Predicts Divorce?, Routledge, p. 210
  • Gottman, John M. (1999). The Marriage Clinic: A Scientifically Based Marital Therapy. W. W. Norton & Company. pp. 46–.
  • http://www.gottmanblog.com/2013/05/the-four-horsemen-stonewalling.html
  • http://www.johngottman.net/wp-content/uploads/2011/05/Physiological-and-affective-predictors-of-change-in-relationship-satisfaction.pdf
  • http://www.azgrowth.com/4Horsemen.pdf
  • http://helpingmarriageswork.com/docs/resources/gottman-s-4-horsemen-of-the-apocalypse-signs-of-serious-trouble-in-your-marriage.pdf

About Elena Kampisopoulou

Η Έλενα Καμπισοπούλου είναι θεραπεύτρια-ψυχολόγος και απολαμβάνει να εξερευνά ακούραστα τα υπαρξιακά ερωτήματα, που αναπόφευκτα τίθενται από τη ζωή με μια μάλλον αισιόδοξη προοπτική και τη διάθεση να αγκαλιάζει την εμπειρία με το μαγικό τρόπο που αυτή ξεδιπλώνεται. Αγαπά τις λέξεις και τα λογοπαίγνια, τις αντιθέσεις, τα παράδοξα, τον ήλιο και τη θάλασσα, τις καυτερές γεύσεις, τις έξυπνες συζητήσεις και γοητεύεται από το συνδυασμό δύναμης και ευαισθησίας στους ανθρώπους. Αφιερώνει το χρόνο της στη θεραπευτική της δουλειά, που γίνεται έναυσμα για διαρκή προσωπική διεύρυνση, το διάβασμα, το γράψιμο, τη γυμναστική, τη χαλάρωση νου και σώματος και την ανάπτυξη νέων project με ανθρώπους που μοιράζονται τα ενδιαφέροντα και τον ενθουσιασμό της.