Έχετε νιώσει ποτέ περίεργα βλέποντας τον εαυτό σας σε μια φωτογραφία ή σε ένα βίντεο που κάποιος σας τράβηξε χωρίς να το συνειδητοποιείτε; Σα να βλέπετε μια πλευρά του εαυτού σας διαφορετική που δεν τη φανταζόσασταν και που σας κάνει να νιώθετε σα να βλέπετε κάποιον άλλον και όχι εσάς; Κι όμως, είστε εσείς, μια διαφορετική πλευρά του εαυτού σας που δυσκολεύεστε να αναγνωρίσετε.

Υπάρχουν πλευρές του εαυτού μας που δεν αναγνωρίζουμε, δεν αποδεχόμαστε ή και των οποίων την ύπαρξη δεν γνωρίζουμε καν ακόμη. Συνήθως πρόκειται για πλευρές του εαυτού μας που μας κάνουν να αισθανόμαστε «άβολα», στοιχεία που δεν «χωράνε» στην αυτοεικόνα μας, πράγματα που δεν «επιτρέπουμε» στον εαυτό μας να νιώσει γιατί μας φέρνουν σε σύγκρουση με τις αξίες που συνειδητά ενστερνιζόμαστε.

Παρόλο που δεν αναγνωρίζουμε ορισμένα κομμάτια του εαυτού μας, αυτά ωστόσο είναι εκεί, βρίσκουν τον τρόπο τους να εκφραστούν στη ζωή μας και να επηρεάζουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητά μας.

Πώς λειτουργεί η άμυνα της ‘προβολής’;

Αυτό γίνεται πολύ συχνά χωρίς εμείς να το παίρνουμε είδηση, χάρη στον αμυντικό μηχανισμό της προβολής. Oι αμυντικοί μηχανισμοί είναι μέρος της καθημερινής μας ζωής. Πρόκειται για ψυχολογικές διαδικασίες που προορίζονται για να μειώσουν το άγχος και τον ψυχικό πόνο, τρόπους που το μυαλό μας βρίσκει για να μας προστατεύει από σκέψεις και συναισθήματα που είναι δύσκολο να «αποδεχτούμε». Η προβολή είναι λοιπόν ένας ψυχολογικός αμυντικός μηχανισμός μέσω του οποίου το άτομο μπορεί να εκφράσει και να αναγνωρίσει διάφορες ανεπιθύμητες πλευρές του εαυτού του (χαρακτηριστικά, σκέψεις, συναισθήματα) τις οποίες το ίδιο αρνείται, προβάλλοντάς τις έξω από το ίδιο, συνήθως στους άλλους.

Πολύ συχνά, όταν χρησιμοποιούμε το μηχανισμό της προβολής, το αποτέλεσμα είναι να νιώθουμε πληγωμένοι ή θυμωμένοι με τους άλλους που τολμούν να σκέφτονται ή να αισθάνονται «αυτά τα πράγματα για εμάς». Για παράδειγμα, αν δεν μου αρέσει το σώμα μου και νιώθω άσχημα για το γεγονός ότι έχω πάρει βάρος, μπορώ να προβάλλω στο σύντροφό μου αυτά τα αρνητικά συναισθήματα, θεωρώντας ότι σε εκείνον δεν αρέσω πια επειδή έχω κάποια παραπάνω κιλά. Με αυτόν τον τρόπο μπορώ να αισθάνομαι τώρα θυμωμένη ή πληγωμένη επειδή νιώθει έτσι για μένα. Εκείνος πιθανόν να μην έχει ιδέα για το θυμό ή τον πόνο που νιώθω αφού αυτά τα συναισθήματα δεν είναι δικά του. Ουσιαστικά, έχω τότε προβάλλει πλευρές του εαυτού μου σε εκείνον, λόγω της ‘αδυναμίας’ μου να αντιμετωπίσω την ‘αλήθεια’ για τα θέματα που με δυσκολεύουν.

To πρόβλημα με το να προβάλλουμε αρνητικές πλευρές του εαυτού μας στους άλλους είναι ότι εξακολουθούμε να υποφέρουμε από αυτές. Έτσι, αν για παράδειγμα νιώθουμε ανεπαρκείς αλλά δεν θέλουμε να το αναγνωρίσουμε, υποφέρουμε καθώς, προβάλλοντάς το στους άλλους , μπορεί να πιστεύουμε ότι όλοι είναι επικριτικοί μαζί μας. Παρόλο δηλαδή που αποφεύγουμε το συναίσθημα της ανεπάρκειας και της ευαλωτότητάς μας, μέσα μας εξακολουθούμε να νιώθουμε άγχος και ανησυχία. Όσο περισσότερη ενέργεια αναλώνουμε για να αποφύγουμε τις αδυναμίες μας, τόσο πιο δύσκολο τελικά γίνεται το να τις αντιμετωπίσουμε.

Ο μηχανισμός της προβολής συχνά πυροδοτείται από αυτό που θεωρούμε ως αρνητικό χαρακτηριστικό στους άλλους- μια ‘ατέλεια’ δηλαδή του άλλου ενεργοποιεί μια δική μας ‘ατέλεια’ για αυτό και συχνά στρεφόμαστε κατά του άλλου- κρίνοντας, καταδικάζοντας, υποτιμώντας τον κλπ. Στην πραγματικότητα, αυτό που συμβαίνει είναι ότι αρνούμαστε να δούμε τη δική μας αντανάκλαση.

αντανάκλαση

 Knowing our own darkness is the best method for dealing with the darkness of other people ~ C. Jung

 

Ο Jung και η “Σκιά” μας

Ο Ελβετός ψυχίατρος Carl Jung, έχει μιλήσει για τη «σκιά» (the shadow), την υποτιθέμενη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης, εννοώντας την ‘αρνητική’ πλευρά του εαυτού μας, το σύνολο όλων εκείνων των χαρακτηριστικών που θα προτιμούσαμε να κρύψουμε.

Σύμφωνα με τον Jung ο,τιδήποτε βρίσκεται στη συνειδητή μας επίγνωση είναι στο φως. Αλλά την ίδια στιγμή που κάτι στέκεται στο φως- είτε είναι ένα δέντρο είτε μια ιδέα- σχηματίζει επίσης μια σκιά. Και ό,τι στέκεται στη σκιά είναι έξω από τη συνειδητή μας επίγνωση. Η σκιά μας αποτελείται από όλα εκείνα που, καθώς μεγαλώνουμε, κρίνονται ανεπίτρεπτα από το ενήλικο περιβάλλον γύρω μας ή μπορεί να περιλαμβάνει και τα δημιουργικά μας όνειρα και τις επιθυμίες μας.

Εξ’ ορισμού, η φύση της σκιάς είναι να κρύβεται πέρα από τα σύνορα της συνειδητότητάς μας. Μπορούμε να καταλάβουμε την ύπαρξή της όταν ορισμένες φορές βρίσκουμε τον εαυτό μας να συμπεριφέρεται με τρόπους που μας κάνουν να μην τον αναγνωρίζουμε. Πολλές φορές εκδηλώνεται με αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές ή με συμπεριφορές που πληγώνουν τους άλλους. Εκδηλώνεται τότε απρόσμενα, ανεξέλεγκτα. Ας σκεφτούμε για παράδειγμα ένα γονιό που έχει ξεσπάσματα θυμού απέναντι στο παιδί του και μπορεί να του φωνάξει άγρια, για να αναρωτηθεί στη συνέχεια μέσα στις ενοχές : «πώς το έκανα αυτό;», «μα τι άνθρωπος είμαι;». Ή έναν άνθρωπο που ενώ σε γενικές γραμμές είναι λογικός και συγκροτημένος βρίσκει τον εαυτό του να οδηγεί επικίνδυνα και προκλητικά… Αυτή είναι η σκιά.

Λόγω του ότι είναι ενστικτώδης και παράλογη η σκιά είναι μας πολύ συχνά εκδηλώνεται μέσω της προβολής: τείνουμε να μετατρέπουμε τη δική μας αδυναμία ή αίσθημα κατωτερότητας σε ελάττωμα του άλλου. Πόσες φορές, σας έχει τύχει αμέσως μόλις συναντήσετε ένα καινούριο άτομο να πείτε στον εαυτό σας: «Θεέ μου, αυτή τη γυναίκα δε την αντέχω… Πώς φέρεται έτσι;». Τότε πιθανότατα μιλάει η σκιά σας. Εκεί ακριβώς υπάρχει ένα μήνυμα από ένα σκοτεινό μέρος του εαυτού μας, που αν αφήσουμε ανεξερεύνητο, είναι σαν ένα γράμμα που δεν ανοίξαμε ποτέ. Αντίθετα αν αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε: «τι έχει αυτό το άτομο που δεν μπορώ να ανεχτώ, γιατί μου είναι τόσο ανυπόφορο;» είναι πολύ πιθανό να πάρουμε το μήνυμα.

Σύμφωνα με τον Jung, αυτές οι προβολές αποδυναμώνουν και περιορίζουν τους ανθρώπους, δημιουργώντας μια ακόμη πιο πυκνή ομίχλη ανάμεσα στο εγώ και τον πραγματικό κόσμο, διαστρεβλώνοντας έτσι τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και γενικά τον κόσμο.

Πολύ συχνά συναισθήματα και ξεσπάσματα θυμού, φόβου, ζήλιας, επιθετικότητας στους άλλους έχουν τις ρίζες τους σε πράγματα που υπο-αντιλαμβανόμαστε ως δικές μας αδυναμίες και ελλείψεις. Προβάλλοντάς τα στους άλλους και επικρίνοντάς τους για αυτά, στην πραγματικότητα επικρίνουμε τον εαυτό μας και πιθανότατα σαμποτάρουμε τελικά τη δική μας ανάπτυξη και ευτυχία.

Οι περισσότεροι ψυχοθεραπευτές, συμφωνούν ότι η σκιά αντιπροσωπεύει μια από της πιο σημαντικές και ωστόσο λιγότερο κατανοητές πλευρές της ανθρώπινης φύσης μας. Όλοι έχουμε από μία. Η πρόκληση είναι να τη συναντήσουμε και να έρθουμε αντιμέτωποι μαζί της. Στην αντίθετη περίπτωση, είμαστε καταδικασμένοι να πέφτουμε διαρκώς θύμα της.

Όσο συνεχίζουμε να αποφεύγουμε να έλθουμε σε επαφή με ολόκληρο τον εαυτό μας τόσο διαιωνίζουμε τις δυσκολίες στη σχέση με τον εαυτό μας και τους άλλους. Τόσο πιο υστερικά χρειάζεται να υπερασπιζόμαστε τον εαυτό, τις πεποιθήσεις και τις επιλογές μας, τόσο λιγότερο μπορούμε να ανεχτούμε τη διαφορετικότητα του άλλου, τόσο πιο μόνοι νιώθουμε τελικά. Αγκαλιάζοντας όλες τις πλευρές του εαυτού μας, γινόμαστε όλο και πιο ικανοί να σχετιστούμε με έναν υγιή τρόπο, χωρίς να απειλούμαστε από την ύπαρξη του άλλου, και να πορευτούμε στη ζωή πιο εύκολα αναγνωρίζοντας και αξιοποιώντας το δυναμικό μας, που πηγάζει από το σύνολο της προσωπικότητάς μας.

Πώς μπορούμε να οικειοποιηθούμε όλες τις πλευρές του εαυτού μας;

Υιοθετώντας μια στάση αυθεντικής περιέργειας αντί για μια κριτική στάση σε κάθε περίσταση είμαστε πολύ περισσότερο σε θέση να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και να δώσουμε την ευκαιρία σε διάφορες πλευρές μας να έλθουν στην επιφάνεια. Χρειάζεται καταρχήν να δώσουμε στον εαυτό μας την άδεια να επιτρέψει να έλθει στη συνειδητότητά μας το οποιοδήποτε συναίσθημα ή οποιαδήποτε σκέψη, όσο ‘σκοτεινή’  κι αν είναι, αναγνωρίζοντας ότι είμαστε φτιαγμένοι για να νιώθουμε όλων των ειδών τα συναισθήματα από τα πιο ευγενή ως τα πιο ‘ποταπά’ και ότι αυτό είναι εντάξει.

Ας είμαστε πρώτα σε επαφή με τον εαυτό μας προτού αποφασίσουμε να δράσουμε ή να μην δράσουμε σε μία κατάσταση. Ίσως να χρειάζεται να κάνουμε ένα βήμα πίσω σε μια αντιπαράθεση ή μια δύσκολη συζήτηση, να πάρουμε χρόνο πριν αποκριθούμε και όταν αποκριθούμε να το κάνουμε με την πρόθεση να κατανοήσουμε και όχι απαραίτητα να βγούμε ‘από πάνω’ ή να είμαστε οι ‘σωστοί’.

Κάθε κατάσταση είναι μια ευκαιρία να μάθουμε κάτι για τον εαυτό μας και αν θέλουμε να αναπτυχθούμε είναι απαραίτητο να μπορούμε να μετακινηθούμε από άκαμπτους τρόπους σκέψης σε τρόπους που εμπεριέχουν δημιουργικότητα, ευελιξία και δυνατότητα για διεύρυνση.

Αν εμείς δημιουργούμε (σε πολύ μεγάλο βαθμό) την πραγματικότητά μας, γιατί να δημιουργούμε πραγματικότητες όπου επικρατεί το άγχος, ο φόβος, ο θυμός, η ζήλεια, η καχυποψία…; Αν εμείς επηρεάζουμε την ιστορία μας και είμαστε τουλάχιστον συν-δημιουργοί στο σενάριο της ζωής μας, τότε ας αναρωτηθούμε: τι είδους πραγματικότητες θέλω να δημιουργώ για τον εαυτό μου;

Moon1

About Elena Kampisopoulou

Η Έλενα Καμπισοπούλου είναι θεραπεύτρια-ψυχολόγος και απολαμβάνει να εξερευνά ακούραστα τα υπαρξιακά ερωτήματα, που αναπόφευκτα τίθενται από τη ζωή με μια μάλλον αισιόδοξη προοπτική και τη διάθεση να αγκαλιάζει την εμπειρία με το μαγικό τρόπο που αυτή ξεδιπλώνεται. Αγαπά τις λέξεις και τα λογοπαίγνια, τις αντιθέσεις, τα παράδοξα, τον ήλιο και τη θάλασσα, τις καυτερές γεύσεις, τις έξυπνες συζητήσεις και γοητεύεται από το συνδυασμό δύναμης και ευαισθησίας στους ανθρώπους. Αφιερώνει το χρόνο της στη θεραπευτική της δουλειά, που γίνεται έναυσμα για διαρκή προσωπική διεύρυνση, το διάβασμα, το γράψιμο, τη γυμναστική, τη χαλάρωση νου και σώματος και την ανάπτυξη νέων project με ανθρώπους που μοιράζονται τα ενδιαφέροντα και τον ενθουσιασμό της.